Vlak bij Schiphol, naast Holiday Avenue, ligt het Justitieel Complex met de vreemdelingendetentie. Hier zitten mensen vast op grond van de Vreemdelingenwet 2000. B. zat ruim vier maanden vast in detentiecentrum Schiphol. Hij voelt zich niet beschermd door onze wetten: hij vroeg om hulp en belandde in de cel. Toch wil hij zijn verhaal delen omdat hij vindt dat de samenleving moet weten wat er achter deze muren speelt, al vreest hij de gevolgen.
‘Vreemdelingendetentie’
Ik wist niet dat het bestond: een gevangenis voor mensen die bescherming vragen. B. viel onder Artikel 6: asielzoekers die net op Schiphol zijn aangekomen. Niemand hier heeft iets strafbaars gedaan – asiel aanvragen is een internationaal recht – maar tóch zitten mensen vast in een gevangenis. Daarmee wordt asiel aanvragen in feite gecriminaliseerd. Wie over land Nederland binnenkomt, gaat naar aanmeldcentrum Ter Apel en wordt niet opgesloten; wie per vliegtuig komt en asiel aanvraagt op Schiphol, belandt direct in detentie.
Het complex is omringd door muren, camera’s en prikkeldraad. Zo nu en dan verzamelen zich enkele anarchistische christenen bij de hekken. Ze zingen en maken lawaai. Binnen zwaaien mensen terug en spreken met gebaren: “ik zit vast”, “vrede”, “ik zit hier zes maanden”, “liefde”, “ik word gedeporteerd”. Soms tonen ze tekeningen van een huis, een zon, een kind of een hart.’
In de Vreemdelingenwet 2000 wordt een vreemdeling gedefinieerd als: “ieder die de Nederlandse nationaliteit niet bezit en niet op grond van een wettelijke bepaling als Nederlander moet worden behandeld”. In vreemdelingendetentie op Schiphol zitten twee mensen samen op een cel. Een tweepersoonscel is 13,4 m2 groot. Een medewerker zei me: “We maken geen onderscheid tussen religies, culturen en talen. De enige harde lijn is rokers en niet-rokers. Zij worden niet samen op één kamer geplaatst.” De mensen zitten van 22.00 tot 8.00 uur vast in hun cel. Toen B. er zat, begon het insluitingsproces al om 16.30 uur.
Ik hoor politici, media en burgers regelmatig zeggen dat de opvang van asielzoekers nóg soberder moet. Ik vraag me af: hoe dan?’ Er is een luchtplaats, maar niemand mag daar zomaar heen. Als je naar buiten wil, moet je dat eerst vragen. Iedere keer opnieuw. Is er geen medewerker beschikbaar, dan kun je ook niet naar buiten. Uiteindelijk kan iedereen een uur per dag luchten.
‘Observatiecel’
De isoleercel voor vreemdelingendetentie op Schiphol heet officieel de observatiecel (OBS). Medewerkers en een woordvoerder van de IND stellen dat deze ruimte slechts in uiterste gevallen wordt gebruikt, uitsluitend wanneer de veiligheid van de “vreemdeling” of van anderen in gevaar is. Het doel is toezicht houden op mensen die een risico vormen voor zichzelf of hun omgeving. Tegelijkertijd erkennen zij dat dit onvermijdelijk leidt tot isolement.
Volgens B., ex-ingeslotenen en het Meldpunt Vreemdelingendetentie, een telefoonlijn die vanuit detentie bereikbaar is, wordt de OBS ingezet bij mensen die uit wanhoop zichzelf iets dreigen aan te doen, bijvoorbeeld door suïcidepogingen of -gedachten, of die in protest tegen hun opsluiting weigeren te eten (hongerstaking). Het gaat veelal om mensen die ten einde raad zijn: ze weten niet hoe lang ze nog vast moeten zitten, vrezen teruggestuurd te worden naar een land waar zij gevaar liepen, en worden intussen volledig afgesloten van de rest van de wereld.
Anonimiteit
Als kunstenaar heb ik geen politieke macht, maar ik kan beelden maken en verhalen vertellen. Het Rijksmuseum kan die voor de toekomst bewaren. B., het Rijksmuseum en ik komen overeen dat zijn portret wordt opgenomen in de collectie, maar zolang B. zich onveilig voelt, blijft zijn portret onherkenbaar. Pas wanneer hij zich veilig voelt óf het gevoel heeft dat hij niets meer te verliezen heeft, zullen zijn gezicht en identiteit zichtbaar worden. Zo leggen we niet alleen zijn verhaal vast, maar ook de tijd waarin hij zich onbeschermd voelde.’
Zijn anonimiteit voelt pijnlijk. In het asielproces worden identiteit, verleden en toekomst opgeknipt en verdeeld over formulieren, wachttijden en besluiten. Wie asiel aanvraagt, desintegreert. Gevangen in procedures, afgesneden van werk, studie en toekomst, valt het leven langzaam uiteen. Draag ik daar nu aan bij door B. gefragmenteerd te tonen?
Mijn grote dank aan B. voor zijn moed, vertrouwen en openheid om zijn verhaal te delen. Onze gesprekken vormen de kern van dit werk en hebben mij blijvend veranderd. Zonder hem zou dit werk niet bestaan.
